Bimhuis

nieuws

MISHA MENGELBERG (1935-2017)




Amsterdam, 3 maart 2017

Pianist en componist Misha Mengelberg is vandaag op 81-jarige leeftijd overleden in zijn woonplaats Amsterdam. Het Bimhuis herdenkt hem als een van Nederlands meest oorspronkelijke muzikale denkers, over de hele wereld geliefd om zijn eigenzinnigheid. Zijn invloed op generaties van improviserende musici is immens, zowel in Nederland als in het buitenland. Tot 2014 trad hij op met het ICP Orchestra, dat hij oprichtte met slagwerker Han Bennink. Zijn worsteling met de ziekte van Alzheimer werd openhartig vastgelegd in de documentaire Misha enzovoort (2013).

Misha Mengelberg stond aan de basis van essentiële ontwikkelingen in de Nederlandse muziekcultuur, zoals de oprichting van het Fonds voor de Scheppende Toonkunst. Hij was betrokken bij de oprichting van STEIM (Studio voor Elektro-Instrumentale Muziek), de SJIN (Stichting Jazz en Geïmproviseerde muziek in Nederland), BIM (Bond van Improviserende Musici) en het Bimhuis.

Het Bimhuis koestert warme herinneringen aan de vele optredens die Misha Mengelberg hier gaf, ongeveer 200 sinds de oprichting van het Bimhuis in 1974. Hij trad onder meer op als solopianist, in duo met Han Bennink en als een van de improviserende musici verenigd onder de naam Instant Composers Pool (ICP). Als leider van het ICP Orchestra werd hij internationaal geroemd om zijn arrangementen van werk van Thelonious Monk, Herbie Nichols en Duke Ellington. Zijn composities worden over de hele wereld uitgevoerd, zowel door jazz- en improvisatiemusici als John Zorn, Dave Douglas en Bill Frisell als door hedendaagse, klassiek georiënteerde musici en ensembles. Hij was betrokken bij de internationale kunstbeweging Fluxus, maakte muziektheater met o.a. Wim T. Schippers en schreef stukken voor ensembles als De Volharding, het Nederlands Blazers Ensemble en Hoketus. Het Holland Festival bracht in 2015 zijn opera Koeien, die voltooid werd door componist Guus Janssen en regisseur Cherry Duyns.

‘Ik wil: één – dat de mensen zich verbazen, twee – dat ze het niet helemaal kunnen overzien, drie – dat ze er wat van meenemen naar huis’ (Misha Mengelberg over zijn muziek in Algemeen Handelsblad, naar aanleiding van het winnen van de Wessel Ilcken Prijs in 1966).



Op zaterdag 25 maart om 14:30 is er in het Bimhuis een concert van het ICP Orchestra ter nagedachtenis aan Misha Mengelberg. Klik hier voor meer informatie.


Zie ook de In Memoriams van:

Erik van den Berg (Volkskrant, zie volledige tekst hieronder),

Erik Voermans (Parool),

Amanda Kuyper (NRC),

John Fordham (The Guardian),

Wim Bossema (Facebookpage),

Ethan Iverson (blog),

Rinus van der Heijden (jazznu.com)

Eddy Determeyer (draaiomjeoren.com)

Jair Tchong (Cultureel Persbureau)

Thea Derks (blog)

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


IN MEMORIAM DOOR ERIK VAN DEN BERG (VOLKSKRANT 3 MAART 2017)


Jazzpianist Misha Mengelberg (81), groot dwarsdenker van de Nederlandse muziek, overleden.


Zijn nonchalante houding camoufleerde zijn jarenlange inzet voor Nederlandse muziek.


Muziek maken deed hij niet met tegenzin, verkondigde hij vaak. Maar andere dingen vond hij leuker: 'Ik heb heel andere hobby's. Ik hou van schaken en bridge en go, dat doe ik voor mijn lol.' Typerende rookgordijnen van de componist, jazzpianist en bandleider Misha Mengelberg, de grote plaaggeest en dwarsdenker van de Nederlandse muziek, overleed op 81-jarige leeftijd in een Amsterdams verpleeghuis.


Spot en ernst liepen bij Mengelberg onontwarbaar door elkaar, zoals al bleek toen hij in 1969 met collega's Louis Andriessen, Reinbert de Leeuw, Peter Schat en Jan van Vlijmen de geruchtmakende opera Reconstructie componeerde. Mengelberg stelde voor het in de voorstelling opgerichte standbeeld van de guerrillaleider Che Guevara een mismaakt armpje te geven - als relativering van de hem wat al te rabiate heldenverering. Als dank voor die suggestie werd Mengelberg door zijn collega's uit de opera gezet.

Het illustreert dat de kunstenaar die zichzelf noch zijn muziek serieus zei te nemen, wel degelijk principieel kon zijn. Ook al was zijn reputatie anders: hij vergat afspraken, verscheen te laat op zijn eigen concerten - liefst verstrooid door de verkeerde deur het podium op, met een rammelende kop koffie - en verkondigde graag dat zijn standpunten maar één dag houdbaar waren.


Nonchalance

Die houding, door de pianist in een openhartig moment 'liegen op hoog niveau' genoemd, camoufleerde zijn jarenlange inzet voor de Nederlandse muziek: hij was mede-oprichter van het Amsterdamse Bimhuis en ijverde in bestuursfuncties voor een betere financiële positie van componisten en muzikanten. Mengelbergs nonchalance - gespeeld of niet - benam ook het zicht op de grote toewijding waarmee hij bouwde aan een muzikaal oeuvre vol lucide dubbele bodems, gecompleteerd door vernuftig absurdistische libretti en geestige liedteksten van eigen hand.

Misha Mengelberg werd op 5 juni 1935 geboren in Kiev, waar zijn vader, de dirigent en componist Karel Mengelberg, korte tijd werkte in de filmindustrie. Vanaf 1956 studeert hij aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, waar hij bevriend raakt met studiegenoten Louis Andriessen en Reinbert de Leeuw. Nog tijdens zijn studie wint hij de Gaudeamusprijs: een internationale jury met Karlheinz Stockhausen en György Ligeti kent hem in 1961 de prijs toe voor Musica per 17 strumenti, een pesterig, anti-virtuoos stuk waarin iedere muzikant zich met één armoedige noot moet behelpen.


Genadeloos knarsen
Twee jaar eerder heeft Mengelberg het Loosdrecht Jazzconcours op zijn naam gebracht, want naast de gecomponeerde muziek is hij evenzeer gegrepen door jazz en improvisatie. Met drummer Han Bennink begint hij in 1960 een turbulente samenwerking die ruim vier decennia zal standhouden en met wie hij in 1967, samen met saxofonist Willem Breuker, de Instant Composers Pool (ICP) opricht.

Voortbouwend op de jazzhelden van zijn jeugd, Duke Ellington, Thelonious Monk en Herbie Nichols, en geïnspireerd door de ontregelende humor van de kunstbeweging Fluxus, ontwikkelt Mengelbergs ICP Orkest een vruchtbaar amalgaam van jazz, rigoureuze improvisatie en humoristisch theater, dat hem onder de noemer New Dutch Swing tot in Japan en de Verenigde Staten bewonderaars oplevert. De omvangrijke cd-box met alle ICP-opnamen sinds 1967, in 2013 bekroond met een Edison, vindt ook vooral buiten Nederland aftrek.

Hoewel zijn muziek genadeloos kan knarsen (de solo-cd Mix uit 1994 is berucht), is Mengelbergs handelsmerk het charmante beknopte thema dat tot spontaan meefluiten verleidt, zonder al zijn geheimen prijs te geven. Een voorbeeld is de ballad De sprong, o romantiek der hazen, dat jongere muzikanten als saxofonist Benjamin Herman op hun repertoire hebben genomen. Dat ook kinderen vallen voor thema's als Zing Zang Zaterdag en Wij gaan naar de Italiaan, blijkt op ICP's populaire 'meezingconcerten' voor alle leeftijden.

Ontroerend broos
Door voortschrijdende dementie was Mengelberg de laatste jaren niet meer in staat op te treden. Zijn grootste publiekssucces kwam zelfs zonder zijn bemoeienis tot stand. Regisseur Cherry Duyns en pianist-componist Guus Janssen voltooiden de ICP-opera Koeien, absurdistisch muziektheater op basis van Mengelbergs teksten en composities. Zijn alter ego werd in Koeien vertolkt door Pierre Bokma, die met tergende Mengelberg-teksten de voorstelling becommentarieerde: 'Ik weet niet hoe andere mensen erover denken, maar ik vind opera zó belachelijk, zó waanzinnig...' Het werd een triomf op het Holland Festival 2015, waarbij de componist vanaf de zijlijn, ontroerend broos in zijn rolstoel, de ovaties in ontvangst nam.

Mengelbergs afkeer van het pontificale valt moeilijk los te zien van de slagschaduw van zijn oudoom Willem Mengelberg, de geadoreerde maestro van het Concertgebouworkest die na 1945 wegens al te hartelijke banden met de Duitse bezetters van zijn voetstuk viel. 'Wat mij betreft hadden ze Willem mogen ophangen', zegt Mengelberg tegen de Amerikaanse journalist die zijn mening over de grote dirigent vraagt.

Een maand lang improviseren in avantgarde club The Stone
Jazzpianist Misha Mengelberg zat in 2005 een maand in New York, hartje Manhattan, om een plaat op te nemen en om op te treden in een nieuwe avantgarde club.
Mengelbergs helden zijn van een andere orde. Hij houdt van dada, leest Lao Tse ('alle grote dingen komen voort uit het onbelangrijke') en blijft trouw aan de 'beminde wollen giraf' en andere knuffeldieren uit zijn kindertijd, die terugkeren in composities als Beestebeest versus Hertie, Rokus de Veldmuis en Bospaadje Konijnehol.

Een halve eeuw lang is Misha Mengelberg trouw gebleven aan het drievoudige ideaal dat hij in de jaren zestig voor zichzelf formuleerde: 'Ik wil één: dat de mensen zich verbazen, twee: dat ze het niet helemaal kunnen overzien, en drie: dat ze er wat van mee naar huis nemen.'